Müşfik Kenter:" Bütün dünya bir sahnedir ve kadın-erkek herkes birer oyuncu, sıraları geldikçe ya girer ya çıkarlar..." demiş.Evet, oyuncuyuz; ama kimimiz gerçeği, kimimiz gölgeyi oynuyoruz.
Karagöz ve Hacivat'tan söz etmem "Dünya Tiyatrolar Günü"nde aykırı olmaz değil mi?
Zıl-i Hayal (hayal gölgesi) ya da hayal-i zıl (gölge hayali) bir başka deyişle Gölge oyununun Anadolu'ya ne zaman girdiği konusunda çeşitli söylentiler var. Burada onlara değinmeyeceğim Sadece yaygın bir söylenti var ki onu yazmadan geçemeyeceğim.
Karagöz ve Hacivat, Sultan Orhan zamanında Bursa'da bir cami inşaatında çalışıyorlarmış. Aralarında sürekli nükteli konuşmaları, diğer işçileri işlerinden alıkoyduğu gerekçesiyle, Padişah Orhan tarafından öldürtülmüşler. Ancak Padişah vicdan azabı çekmeye başlamış. Bunun üzerine Şeyh Küşteri, bir beyaz perde arkasında Hacivat'la Karagöz'ün deriden yapılmış tasvirlerini oynatıp onların şakalarını yineleyerek padişahı avutmuş.
Hayal-i zıl oyunu, özellikle on yedinci yüzyıldan bu yana Türkiye'de çok yaygınlaşmış; padişah çocuklarının doğumu, evlenmesi, sünnet olması dolayısıyla düzenlenen genel şenliklerde; ayrıca, ramazanlarda kahvehanelerde ve zenginlerin evlerinde oynatılmıştır. On dokuzuncu yüzyılda kısaca "hayal" oyunu olarak adlandırılmıştır. Bu oyunu oynatan sanatçılara da "hayali" (hayalci, karagözcü) denmiştir. (Hayali Küçük Ali, Hayali Memduh...)
Halkımız Karagöz oyununu çok sevmiş, benimsemiştir. Bu oyunlar bir bakıma halkın ortak malı olmuştur. Zamanın gereksinmesine göre sanatçılarca çeşitli konular eklenmiştir. Birer tuluat oyunu olan Karagöz oyunları ancak on dokuzuncu yüzyılda yazıya geçirilmiştir.
Karagöz: Okumamış halkı,
Hacivat: Yarı aydın kişileri,
Hayalci: Kuklacı, elindeki ipe bağlı kuklaları, istediği şekilde, yöneten kişileri simgeliyor.
Bir örnek:
"Hacivat: Ah bilader, sen artık rezaleti ayyuka çıkarıyorsun.
Karagöz: Döverim! Zerdaliyi tabaktan çıkaran kim?
H: Kabahat sende değil, senin peder ü maderindedir(anne-baba). Talim ve terbiyene asla dikkat etmemişler, hayvan kalmışsın.
K: Ben hayvan mıyım?
H: Hayvansın zahir!
K: Ben hayvanım ha! Hani benim palanım, hani benim yularım?
H: Surette insansın amma, sirette hayvandan farkın yok.
K: Suratın insan ama sırtın hayvan ne demek? Türkçesi yok mu?
H: Hayvan-ı natıksın.
K: Hamamcı Sadık kim?
H: Ah Karagöz, vaktiyle okuyup yazaydın hiç olmazsa tar-ı cehaletten kurtulmuş olurdun, senin bu gabavetin mekteb görmemenden ileri gelir.
K: Ben neden mekteb görmedim?
H: Vay! sen mektebe başladın mı?
K: Başladım ya, ne sandın?
H: Mürekkep yaladın mı?
K: Evet yaladım.
H: Kağıt karaladın mı?
K: Paraladım.
H: Yazı çıkarabilir misin?
K: Yazı çıkarması bir şey mi? Gel haddin varsa kışı çıkar. Evde ne odun, ne de kömür, kesede paralar hak getire...
H: ... Hani "Mektep gördüm, mektebe başladım" dedin; mekteb gören böyle ebkem mi olur?
K: Ayol, ben mektebe başladım ama, mekteb yapılırken rençberlikle başladım."
(Kanlı Kavak'tan)
Geldik yirmi birinci yüzyıla. Dünya Tiyatrolar Günü' nün elli birincisini kutluyoruz bugün...
Gölge oyunu sürüyor. Kuklalar var, elindeki iple kuklaları istediği gibi yöneten, yönlendirenler var. Ne yazık ki oynanan zamane oyunları insanlığı eğlendirmiyor artık. Anaları ağlatıyor, çocukları babasız bırakıyor, doymuyor bir türlü, her şeyi her şeyi istiyor; gözü kendinden başkasını görmüyor...Biz "Yurtta ve dünyada BARIŞ" ı rehber etmişken ulusumuzun savaşa sürüklenişiyle ilgili tiyatroyu şaşkınlık ve öfkeyle izlemekteyiz...
Tandoğan meydanına toplanan aydınlarımız umut verse de kesintili eğitim çıkacak gibi görünüyor, hiç olmazsa dört yıl çocuklar mürekkep yalayacaklar; sonrası Allah kerim! Bakarsınız Karagöz gibi okul inşaatında çalışırlar da yazı kışı rahat geçirirler! Birkaç da çocuk yaparlar mutlu mesut yaşarlar fena mı?
Dünya bir tiyatro sahnesi. Herkes kendisine biçtiği rolü oynayıp gidecek."Baki kalan bir hoş seda"demiş atalarımız.
Dünya Tiyatrolar Gününüz kutlu olsun...
*Görselleri facebooktan aldım. Emeği geçenlere teşekkürlerimle...
